با افزایش دمای هوا در فصل تابستان، معمولاً بیشتر به مشکلاتی مانند گرمازدگی یا کم‌آبی بدن فکر می‌کنیم؛ اما شاید کمتر بدانیم که مغز نیز یکی از اندام‌هایی است که به تغییرات دما بسیار حساس است. حتی افزایش مختصر دمای بدن می‌تواند عملکرد مغز را تحت تأثیر قرار دهد و بر تمرکز، حافظه، تصمیم‌گیری و خلق‌وخو اثر بگذارد.

مغز؛ اندامی حساس به دما

مغز تنها حدود دو درصد از وزن بدن را تشکیل می‌دهد، اما نزدیک به ۲۰ درصد انرژی بدن را مصرف می‌کند. به همین دلیل، برای عملکرد طبیعی خود به جریان خون مناسب، اکسیژن کافی و دمای نسبتاً ثابت نیاز دارد. هنگامی که محیط بسیار گرم می‌شود، بدن تلاش می‌کند با افزایش تعریق و گشاد شدن رگ‌های پوستی، دمای خود را کاهش دهد. این فرایند اگرچه ضروری است، اما ممکن است در صورت کم‌آبی یا گرمای شدید، بر خون‌رسانی و عملکرد مغز نیز تأثیر بگذارد.

گرما چگونه بر عملکرد ذهنی اثر می‌گذارد؟

مطالعات نشان داده‌اند که قرار گرفتن در معرض گرمای شدید می‌تواند باعث بروز تغییراتی مانند کاهش تمرکز و دقت، کند شدن سرعت پردازش اطلاعات، اختلال در حافظه کوتاه‌مدت، کاهش قدرت تصمیم‌گیری، افزایش خستگی ذهنی و تحریک‌پذیری شود. به همین دلیل، در روزهای بسیار گرم احتمال بروز اشتباه در کارهایی که نیاز به دقت بالا دارند، مانند رانندگی، مطالعه یا انجام فعالیت‌های حساس، افزایش می‌یابد.

نقش کم‌آبی بدن

یکی از مهم‌ترین عواملی که اثر گرما بر مغز را تشدید می‌کند، کم‌آبی بدن است. حتی کاهش خفیف آب بدن می‌تواند باعث سردرد، احساس گیجی، کاهش تمرکز و افت عملکرد شناختی شود. بنابراین نوشیدن آب کافی، حتی پیش از احساس تشنگی، اهمیت زیادی دارد.

چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟

اگرچه همه افراد ممکن است از گرمای شدید تأثیر بپذیرند، اما سالمندان، کودکان، افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی یا عصبی، کسانی که داروهای خاص مصرف می‌کنند و افرادی که در محیط‌های گرم کار یا ورزش می‌کنند، بیش از دیگران در معرض خطر قرار دارند.

علائم هشداردهنده

سردرد شدید، سرگیجه یا گیجی، تهوع و استفراغ، اختلال در تمرکز یا صحبت کردن، خواب‌آلودگی غیرطبیعی و کاهش سطح هوشیاری از علائمی هستند که می‌توانند نشان‌دهنده گرمازدگی باشند. در صورت مشاهده این علائم، فرد باید سریعاً به محیطی خنک منتقل شود، مایعات دریافت کند و در صورت ادامه یا تشدید علائم، به مراکز درمانی مراجعه نماید.

چگونه از مغز خود در برابر گرما محافظت کنیم؟

برای کاهش اثرات گرما بر مغز، نوشیدن آب و مایعات کافی، پرهیز از قرار گرفتن طولانی‌مدت در آفتاب به‌ویژه بین ساعات ۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر، استفاده از لباس‌های سبک و روشن، انجام فعالیت‌های سنگین در ساعات خنک‌تر روز و استراحت در صورت احساس ضعف یا سرگیجه توصیه می‌شود. همچنین توجه ویژه به سالمندان، کودکان و افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای در روزهای گرم ضروری است.

جمع‌بندی

گرما تنها باعث احساس ناراحتی یا تعریق بیشتر نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند عملکرد مغز را نیز تحت تأثیر قرار دهد. کاهش تمرکز، افت حافظه، اختلال در تصمیم‌گیری و تغییرات خلقی از پیامدهای شناخته‌شده قرار گرفتن در معرض گرمای شدید هستند. با رعایت توصیه‌های ساده‌ای مانند نوشیدن آب کافی، اجتناب از قرارگیری طولانی در گرما و توجه به علائم هشداردهنده، می‌توان از سلامت مغز در روزهای گرم سال محافظت کرد. آگاهی از این نکات، گامی مؤثر در حفظ سلامت مغز و ارتقای سلامت عمومی جامعه است.

دکتر «روح اله زاهدیان» عضو هیات علمی گروه علوم اعصاب دانشکده علوم و فن آوری های نوین پزشکی