گاهی تنها یک گازگرفتگی کوچک، می‌تواند آغاز نبردی باشد که اگر به موقع اقدام نشود، پایانی جز مرگ ندارد. هاری از معدود بیماری‌های عفونی جهان است که پس از بروز علائم، تقریباً در همه موارد کشنده است؛ اما خبر خوب این است که اگر اقدامات اولیه به‌درستی و به‌موقع انجام شود، این بیماری کاملاً قابل پیشگیری است. آگاهی درباره هاری، نه تنها یک توصیه بهداشتی، بلکه راهی برای نجات جان انسان‌هاست.

هاری چگونه منتقل می‌شود؟

عامل بیماری هاری، ویروسی است که در بزاق حیوان آلوده وجود دارد. این ویروس معمولاً از طریق گازگرفتگی، خراش یا تماس بزاق حیوان با زخم باز یا مخاط چشم، بینی و دهان وارد بدن انسان می‌شود. برخلاف تصور برخی افراد، تماس با پوست سالم یا نوازش حیوان، موجب انتقال بیماری نمی‌شود.

ویروس پس از ورود به بدن، به آرامی از طریق اعصاب به سمت مغز حرکت می‌کند. این روند ممکن است از چند هفته تا چند ماه طول بکشد و همین فاصله زمانی، فرصت طلایی برای پیشگیری از بیماری را فراهم می‌کند.

چه حیواناتی در ایران ناقل هاری هستند؟

در ایران، سگ مهم‌ترین عامل انتقال هاری به انسان محسوب می‌شود؛ به‌ویژه سگ‌های بدون صاحب یا سگ‌هایی که واکسینه نشده‌اند. اما این تنها حیوان ناقل نیست.

حیواناتی مانند گرگ، روباه، شغال، گربه، راسو و خفاش نیز می‌توانند به ویروس هاری آلوده باشند و آن را منتقل کنند. همچنین هر پستانداری که رفتار غیرعادی، تهاجمی یا برعکس، بی‌حالی و ترس غیرطبیعی از خود نشان دهد، باید مشکوک به هاری تلقی شود.

باورهای غلط درباره هاری

یکی از دلایل تأخیر در مراجعه افراد برای درمان، باورهای نادرست درباره این بیماری است. برخی از رایج‌ترین این باورها عبارت‌اند از:

• اگر زخم کوچک باشد، خطری وجود ندارد» در حالی که حتی یک خراش سطحی نیز می‌تواند ویروس را منتقل کند «
• اگر حیوان خانگی باشد، نیازی به مراجعه نیست» حیوانات خانگی نیز در صورت واکسینه نشدن یا تماس با حیوانات آلوده، ممکن است ناقل باشند»
• اگر از محل گازگرفتگی خون بیاید، ویروس خارج می‌شود. «خونریزی مانع انتقال ویروس نیست و اقدامات درمانی همچنان ضروری است «
• اگر چند روز گذشت و علائمی نداشتم، دیگر مشکلی وجود ندار» دوره نهفتگی هاری ممکن است هفته‌ها یا حتی ماه‌ها طول بکشد و نبود علائم به معنای ایمن بودن نیست»

اقدامات ضروری پس از حیوان‌گزیدگی

اگر فردی توسط حیوانی گاز گرفته یا حتی خراش برداشته است، نباید منتظر مشاهده علائم بماند. مهم‌ترین اقدامات عبارت‌اند از:

• شست‌وشوی فوری محل زخم با آب فراوان و صابون.
• ضدعفونی کردن زخم با مواد ضدعفونی‌کننده مناسب.
• مراجعه فوری به نزدیک‌ترین مرکز خدمات پیشگیری و درمان هاری.
• دریافت واکسن و در صورت نیاز، سرم ضد هاری طبق نظر پزشک.
• خودداری از بستن کامل زخم یا استفاده از درمان‌های سنتی و خانگی.

اولین ۱۵ دقیقه طلایی پس از حیوان‌گزیدگی

کارشناسان بهداشت از ۱۵ دقیقه نخست پس از گازگرفتگی به عنوان «دقایق طلایی» یاد می‌کنند. شست‌وشوی مداوم محل زخم با آب و صابون به مدت حداقل ۱۵ دقیقه می‌تواند مقدار زیادی از ویروس را از محل ورود خارج کرده و احتمال ابتلا را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

این اقدام ساده، اما بسیار مؤثر، باید پیش از هر کار دیگری انجام شود. البته حتی پس از شست‌وشوی کامل نیز مراجعه به مرکز درمانی الزامی است، زیرا شست‌وشو به تنهایی جایگزین واکسیناسیون یا درمان تخصصی نیست.

چرا درمان هاری باید قبل از بروز علائم آغاز شود؟

ویروس هاری تا زمانی که به سیستم عصبی مرکزی و مغز نرسیده است، با واکسن و سرم ضد هاری قابل مهار است. به همین دلیل، پزشکان تأکید می‌کنند که درمان باید بلافاصله پس از تماس مشکوک آغاز شود و هرگونه تأخیر می‌تواند فرصت پیشگیری را از بین ببرد.

واکسن هاری با تحریک سیستم ایمنی، بدن را پیش از رسیدن ویروس به مغز آماده مقابله می‌کند. اگر این فرصت از دست برود، اثربخشی درمان به شدت کاهش می‌یابد.

چرا پس از بروز علائم، درمان تقریباً امکان‌پذیر نیست؟

زمانی که علائمی مانند ترس از آب، اختلال در بلع، بی‌قراری، تشنج یا فلج ظاهر می‌شوند، ویروس به بافت مغز نفوذ کرده و آسیب‌های گسترده عصبی ایجاد کرده است. در این مرحله، حتی پیشرفته‌ترین روش‌های درمانی نیز در بیشتر موارد قادر به نجات بیمار نیستند و میزان مرگ‌ومیر بیماری تقریباً صددرصد است.

به همین دلیل، هاری بیش از آنکه یک بیماری قابل درمان باشد، بیماری‌ای قابل پیشگیری است.

سخن پایانی

هاری بیماری‌ای است که مرز میان زندگی و مرگ در آن، گاهی تنها چند دقیقه است. یک شست‌وشوی ساده، مراجعه سریع به مرکز درمانی و تکمیل دوره واکسیناسیون می‌تواند جان یک انسان را نجات دهد. افزایش آگاهی عمومی، واکسیناسیون حیوانات، پرهیز از تماس با حیوانات مشکوک و مراجعه فوری پس از هرگونه حیوان‌گزیدگی، مهم‌ترین سلاح جامعه در برابر این بیماری مرگبار است. به یاد داشته باشیم؛ در هاری، پیشگیری تنها راه نجات است.

دکتر «کامبیز ایرجی» عضو هیات علمی گروه بیوتکنولوژی پزشکی دانشکده علوم و فن آوری های نوین پزشکی