مغز انسان از نخستین روزهای زندگی با سرعت چشمگیری رشد می‌کند. دوران جنینی و سال‌های ابتدایی پس از تولد، دوره‌ای حساس برای شکل‌گیری سلول‌های عصبی، ایجاد ارتباط میان نورون‌ها، تکامل ماده سفید مغز و سازمان‌دهی شبکه‌های عصبی است. در این دوره، تغذیه مناسب می‌تواند یکی از عوامل مهم حمایت‌کننده از رشد و تکامل طبیعی مغز باشد.

در میان منابع غذایی در دسترس نوزاد، شیر مادر جایگاه ویژه‌ای دارد. شیر مادر تنها مجموعه‌ای از پروتئین‌ها، چربی‌ها، کربوهیدرات‌ها، ویتامین‌ها و مواد معدنی نیست؛ بلکه یک سیستم زیستی پیچیده و پویاست که حاوی ترکیبات متعددی با نقش‌های تغذیه‌ای، ایمنی و زیستی است. ترکیبات موجود در شیر مادر در طول دوره شیردهی و حتی در طول یک وعده تغذیه تغییر می‌کنند تا با نیازهای در حال تغییر نوزاد هماهنگ شوند. (PubMed)

مغز نوزاد برای رشد به چه چیزهایی نیاز دارد؟

رشد مغز به انرژی و مواد اولیه متعددی نیاز دارد. چربی‌ها، اسیدهای چرب ضروری، اسیدهای آمینه، ویتامین‌ها، مواد معدنی و برخی ترکیبات زیست‌فعال در ساخت غشاهای سلولی، تکامل نورون‌ها، تشکیل سیناپس‌ها و عملکرد شبکه‌های عصبی نقش دارند.

یکی از ترکیبات مهم، دوکوزاهگزانوئیک اسید یا DHA است؛ نوعی اسید چرب امگا-۳ که در ساختار و عملکرد سلول‌های عصبی و شبکیه چشم اهمیت دارد. همچنین اسید آراشیدونیک یا ARA از اسیدهای چرب مهم مرتبط با رشد عصبی است. به همین دلیل، ترکیب چربی‌های شیر مادر از موضوعات مورد توجه پژوهشگران در زمینه تغذیه و تکامل مغز نوزاد بوده است.

اما اهمیت شیر مادر تنها به DHA و سایر مواد مغذی شناخته‌شده محدود نمی‌شود. پژوهش‌های جدیدتر نشان داده‌اند که ترکیبات زیست‌فعال موجود در شیر مادر نیز ممکن است در مسیرهای مرتبط با رشد مغز و تکامل عصبی نقش داشته باشند. (PubMed)

ترکیباتی که فقط «غذا» نیستند

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های شیر مادر، وجود گروهی از ترکیبات به نام الیگوساکاریدهای شیر انسان (Human Milk Oligosaccharides یا HMOs) است.

این ترکیبات کربوهیدراتی پیچیده، برخلاف بسیاری از مواد غذایی معمول، صرفاً برای تأمین انرژی نوزاد وجود ندارند. HMOs می‌توانند به شکل‌گیری و تنظیم میکروبیوم روده کمک کنند و از طریق ارتباط میان دستگاه گوارش و مغز، یعنی محور روده–مغز، بر محیط زیستی مؤثر بر تکامل عصبی تأثیر بگذارند.

برخی مطالعات مشاهده‌ای، ارتباط میان بعضی از انواع HMOs و عملکردهای شناختی، زبانی و حرکتی بهتر در ماه‌های بعدی زندگی را گزارش کرده‌اند. با این حال، این شواهد هنوز در حال تکامل است و نمی‌توان بر اساس آنها گفت که یک ترکیب خاص از شیر مادر به‌تنهایی مسئول افزایش توانایی شناختی کودک است. (PubMed Central (PMC))

برخی از این الیگوساکاریدها همچنین حاوی ترکیبات مرتبط با اسید سیالیک هستند؛ ماده‌ای که در ساختار برخی مولکول‌های مغزی و فرایندهایی مانند تشکیل غلاف میلین و انتقال اطلاعات عصبی اهمیت دارد. ارتباط دقیق این ترکیبات با رشد مغز هنوز موضوع تحقیقات گسترده است. (PubMed Central (PMC))

آیا شیر مادر باعث باهوش‌تر شدن کودک می‌شود؟

این سؤال یکی از رایج‌ترین پرسش‌های والدین است.

مطالعات متعددی طی سال‌های گذشته ارتباط میان شیردهی و برخی شاخص‌های رشد شناختی را بررسی کرده‌اند. برخی مرورهای علمی، ارتباطی مثبت اما نسبتاً محدود میان شیردهی و عملکرد شناختی در سال‌های بعدی زندگی گزارش کرده‌اند. (PubMed)

با این حال، تفسیر این یافته‌ها نیازمند دقت است. رشد شناختی کودک تنها به نوع تغذیه او وابسته نیست. عوامل ژنتیکی، سلامت مادر و کودک، وضعیت اقتصادی و اجتماعی خانواده، تحصیلات والدین، کیفیت تعامل والد و کودک، محیط آموزشی، خواب، فعالیت بدنی و بسیاری از عوامل دیگر نیز در شکل‌گیری توانایی‌های شناختی نقش دارند.

بنابراین، از نظر علمی بهتر است گفته شود شیر مادر می‌تواند یکی از عوامل حمایت‌کننده از رشد و تکامل مطلوب مغز باشد، نه اینکه شیردهی را به‌عنوان تنها عامل تعیین‌کننده هوش آینده کودک معرفی کنیم. (BMJ Open)

مغز سالم فقط با مواد مغذی ساخته نمی‌شود

یک نکته مهم دیگر این است که شیردهی تنها یک فرایند تغذیه‌ای نیست.

در هنگام شیر دادن، نوزاد در تماس نزدیک با مادر قرار دارد. تماس پوستی، نگاه کردن به چهره مادر، شنیدن صدای او و تجربه تعامل مکرر، بخشی از محیط حسی و اجتماعی اولیه کودک را شکل می‌دهد.

رشد مغز در خلأ اتفاق نمی‌افتد. مغز نوزاد در تعامل دائمی با محیط رشد می‌کند و تجربه‌های اولیه زندگی می‌توانند بر شکل‌گیری و سازمان‌دهی شبکه‌های عصبی اثر بگذارند. بنابراین، تغذیه مناسب در کنار تماس عاطفی، پاسخ‌گویی به نیازهای کودک و ایجاد محیطی امن و غنی از تعامل، مجموعه‌ای مهم برای رشد سالم کودک محسوب می‌شود.

چرا شش ماه نخست اهمیت ویژه‌ای دارد؟

شش ماه نخست زندگی، دوره‌ای بسیار مهم از نظر رشد جسمی و عصبی است. در این دوره، نیازهای تغذیه‌ای نوزاد با سرعت تغییر می‌کند و شیر مادر می‌تواند بخش مهمی از نیازهای غذایی و زیستی او را تأمین کند.

سازمان جهانی بهداشت و یونیسف توصیه می‌کنند که نوزاد در شش ماه نخست زندگی، در صورت امکان، به‌طور انحصاری با شیر مادر تغذیه شود و پس از شش ماهگی، در کنار ادامه شیردهی، غذاهای کمکی مناسب و متناسب با نیازهای رشدی کودک آغاز شوند.

این توصیه به این معنا نیست که رشد مغز در شش ماهگی متوقف می‌شود؛ برعکس، رشد و سازمان‌دهی مغز در سال‌های بعد نیز ادامه دارد و کیفیت تغذیه، خواب، تعاملات اجتماعی، بازی، آموزش و محیط زندگی کودک همچنان اهمیت زیادی دارد.

نقش تغذیه مادر چیست؟

کیفیت و ترکیب شیر مادر کاملاً ثابت نیست. ترکیب شیر تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله مرحله شیردهی، زمان، وضعیت تغذیه‌ای و شرایط فیزیولوژیک مادر قرار می‌گیرد.

به همین دلیل، سلامت و تغذیه مادر نیز اهمیت دارد. مادر شیرده باید از یک رژیم غذایی متنوع و متعادل استفاده کند و نیازهای تغذیه‌ای خود را جدی بگیرد. در شرایط خاص، مانند برخی محدودیت‌های غذایی یا کمبودهای تغذیه‌ای، ممکن است نیاز به مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه وجود داشته باشد.

شیر مادر؛ یک سیستم زیستی پیچیده

پژوهش‌های سال‌های اخیر نشان داده‌اند که شیر مادر مجموعه‌ای بسیار پیچیده‌تر از یک منبع ساده انرژی است. علاوه بر مواد مغذی شناخته‌شده، این مایع زیستی حاوی هورمون‌ها، فاکتورهای رشد، سلول‌ها، پروتئین‌های فعال، الیگوساکاریدها، ترکیبات ضدالتهابی و عوامل مؤثر بر ایمنی است.

برخی از این ترکیبات می‌توانند از طریق تنظیم سیستم ایمنی، میکروبیوم روده و مسیرهای مرتبط با التهاب، به‌طور غیرمستقیم با سلامت مغز و تکامل عصبی ارتباط داشته باشند. با وجود این، بسیاری از مکانیسم‌های دقیق این ارتباطات هنوز در حال بررسی هستند. (PubMed)

پیام مهم برای والدین

شیر مادر را می‌توان یکی از ارزشمندترین منابع تغذیه‌ای برای نوزاد دانست؛ منبعی که هم مواد مغذی مورد نیاز رشد را فراهم می‌کند و هم حاوی مجموعه‌ای از ترکیبات زیست‌فعال است که ممکن است در تکامل سیستم عصبی و ایمنی نقش داشته باشند.

با این حال، سلامت مغز کودک نتیجه یک عامل واحد نیست. تغذیه مناسب، خواب کافی، مراقبت عاطفی، ارتباط والدین با کودک، بازی و تحریکات مناسب حسی و شناختی، محیط امن و فرصت‌های یادگیری، همگی در کنار یکدیگر آینده عصبی و شناختی کودک را شکل می‌دهند.

در نهایت، شاید بتوان اهمیت شیر مادر برای مغز را در یک جمله خلاصه کرد:

شیر مادر فقط غذای نوزاد نیست؛ بخشی از نخستین محیط زیستی و رشدی است که مغز انسان در آن مسیر پیچیده رشد و تکامل خود را آغاز می‌کند.

دکتر «روح اله زاهدیان» عضو هیات علمی گروه علوم اعصاب دانشکده علوم و فن آوری های نوین پزشکی