پیشرفت فناوری‌های زیستی در حال تغییر رویکرد پژوهشگران به مطالعه بیماری‌ها و توسعه درمان‌های نوین است. ارگانوئیدها، اندام‌روی‌تراشه، بافت‌های مهندسی‌شده و مدل‌های محاسباتی، امکان مطالعه فرایندهای زیستی در مقیاس انسانی را فراهم کرده‌اند.

در این میان، علوم بیومدیکال مقایسه‌ای همچنان نقش مهمی در شناخت شباهت‌ها و تفاوت‌های زیستی میان انسان و سایر گونه‌ها ایفا می‌کند. مدل‌های حیوانی طی دهه‌ها مبنای بسیاری از دستاوردهای پزشکی بوده‌اند، اما نتایج آنها همیشه به‌طور کامل به انسان قابل تعمیم نیست.ازاین‌رو، رویکردهای نوین به دنبال تکمیل و در موارد مناسب، کاهش وابستگی به مدل‌های حیوانی هستند.ارگانوئیدهای انسانی می‌توانند برخی ویژگی‌های اندام‌هایی مانند مغز، ریه، کبد و روده را در شرایط آزمایشگاهی بازسازی کنند.فناوری اندام‌روی‌تراشه نیز امکان شبیه‌سازی برخی شرایط فیزیولوژیک و تعاملات سلولی در بدن انسان را فراهم می‌سازد. در کنار این فناوری‌ها، هوش مصنوعی و مدل‌های محاسباتی می‌توانند داده‌های انسانی و حیوانی را برای پیش‌بینی پاسخ به بیماری و درمان تحلیل کنند.

بنابراین، آینده علوم بیومدیکال مقایسه‌ای را نباید صرفاً در حذف مدل‌های حیوانی جست‌وجو کرد. بلکه هدف، انتخاب دقیق‌تر و علمی‌تر مدل مناسب برای هر پرسش پژوهشی است.در چنین رویکردی، مدل‌های حیوانی، ارگانوئیدها، اندام‌روی‌تراشه و داده‌های انسانی می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.مقایسه میان گونه‌ها نیز همچنان برای درک مکانیسم بیماری‌ها و شناسایی عوامل مؤثر بر تفاوت پاسخ‌های زیستی اهمیت دارد. این نگاه می‌تواند به انتخاب مدل‌های آزمایشگاهی دقیق‌تر و افزایش قابلیت انتقال نتایج به انسان کمک کند.

در سال‌های اخیر، نهادهای علمی و سیاست‌گذار نیز بر توسعه و اعتبارسنجی روش‌های نوین مبتنی بر انسان تأکید بیشتری داشته‌اند. بااین‌حال، بسیاری از این فناوری‌ها هنوز در مراحل توسعه و اعتبارسنجی قرار دارند و محدودیت‌های خاص خود را دارند. چالش اصلی، ایجاد استانداردهایی است که قابلیت اعتماد و تکرارپذیری این مدل‌ها را تضمین کند.

آینده پژوهش‌های زیست‌پزشکی احتمالاً به جای یک مدل واحد، بر استفاده هوشمندانه از مجموعه‌ای از مدل‌های مکمل استوار خواهد بود.

در این چارچوب، علوم بیومدیکال مقایسه‌ای می‌تواند پلی میان زیست‌شناسی گونه‌ها و فناوری‌های نوین مدل‌سازی انسانی باشد. هدف نهایی، دستیابی به درک دقیق‌تر بیماری‌ها و توسعه درمان‌هایی ایمن‌تر، مؤثرتر و قابل پیش‌بینی‌تر برای انسان است.

شاید آینده این علم نه «بدون مدل حیوانی»، بلکه «با انتخاب هوشمندانه مدل مناسب» تعریف شود.

دکتر «سیده سارا هاشمی» مدیر گروه رشته علوم بیومدیکال مقایسه ای دانشکده علوم و فن آوری های نوین پزشکی