آنچه باید درباره گاز خنده (نیتروس اکساید) بدانیم

این روزها نام «قلیان اکسیژن» بیش از گذشته در فضای مجازی، برخی کافه‌ها و مهمانی‌ها شنیده می‌شود. نامی که در نگاه اول، سالم و حتی مفید به نظر می‌رسد؛ گویی قرار است فرد هوای پاک یا اکسیژن بیشتری استنشاق کند.

اما واقعیت این است که در بسیاری از موارد، آنچه با عنوان «قلیان اکسیژن» عرضه می‌شود، اکسیژن خالص نیست، بلکه نیتروس اکساید (Nitrous Oxide یا N₂O) است؛ گازی که با نام «گاز خنده» نیز شناخته می‌شود.

این ماده سال‌هاست در اتاق‌های عمل و دندانپزشکی، با دوز مشخص و تحت نظارت پزشک، برای کاهش درد و اضطراب استفاده می‌شود. اما مصرف تفریحی آن، خارج از محیط درمان، داستان کاملاً متفاوتی دارد.

مغز در برابر گاز خنده چه واکنشی نشان می‌دهد؟

نیتروس اکساید با تأثیر بر گیرنده‌های عصبی مغز، به‌ویژه گیرنده‌های NMDA، فعالیت طبیعی شبکه‌های عصبی را تغییر می‌دهد. نتیجه این تغییر، احساس سرخوشی، خنده، آرامش، تغییر در ادراک، کاهش تمرکز و اختلال موقت در قضاوت است؛ اثراتی که معمولاً تنها چند دقیقه ادامه دارند.

همین کوتاه بودن اثرات باعث شده است بسیاری از افراد، این گاز را بی‌خطر تصور کنند؛ در حالی که شواهد علمی، تصویر متفاوتی را نشان می‌دهند.

چرا متخصصان علوم اعصاب نگران هستند؟

مهم‌ترین نگرانی، اثر نیتروس اکساید بر ویتامین B12 است.

این گاز عملکرد ویتامین B12 را مختل می‌کند؛ ویتامینی که برای حفظ سلامت میلین ضروری است. میلین، لایه محافظ رشته‌های عصبی است و نقش مهمی در انتقال سریع و دقیق پیام‌های عصبی دارد.

آسیب به میلین می‌تواند عملکرد اعصاب محیطی، نخاع و در مواردی مغز را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، مصرف مکرر نیتروس اکساید در سال‌های اخیر به عنوان یکی از علل قابل پیشگیری آسیب‌های عصبی در جوانان مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.

علائم هشداردهنده

در افرادی که به طور مکرر از نیتروس اکساید استفاده می‌کنند، ممکن است علائم زیر ظاهر شود:

بی‌حسی و گزگز دست‌ها و پاها ، اختلال در تعادل و راه رفتن، ضعف عضلانی، احساس برق‌گرفتگی در اندام‌ها، کاهش تمرکز و حافظه،در موارد شدید، آسیب نخاعی، اختلال حرکتی و ناتوانی در راه رفتن

نکته مهم این است که حتی اگر آزمایش خون، سطح طبیعی ویتامین B12 را نشان دهد، ممکن است عملکرد این ویتامین در بدن مختل شده باشد؛ بنابراین تشخیص این بیماران نیازمند ارزیابی دقیق پزشکی است.

سه باور نادرست

• باور اول: «این فقط اکسیژن است.»خیر. در بسیاری از موارد، ماده اصلی نیتروس اکساید است، نه اکسیژن.
• باور دوم: «اگر در پزشکی استفاده می‌شود، پس ضرری ندارد.»کاربرد پزشکی این گاز با مصرف تفریحی تفاوت اساسی دارد. در مراکز درمانی، مقدار، مدت مصرف و وضعیت بیمار به دقت کنترل می‌شود.
• باور سوم: «چند بار مصرف مشکلی ایجاد نمی‌کند.»

شدت عوارض در افراد مختلف متفاوت است. دفعات مصرف، مقدار مصرف، وضعیت تغذیه و ذخایر ویتامین B12 همگی در بروز آسیب نقش دارند.

پیام پایانی

گاهی یک نام، می‌تواند واقعیت را پنهان کند. «قلیان اکسیژن» در بسیاری از موارد نه قلیان است و نه اکسیژن.

شناخت ترکیب واقعی این محصولات و آگاهی از اثرات آن‌ها بر مغز و سیستم عصبی، می‌تواند از بروز آسیب‌هایی پیشگیری کند که گاه ماه‌ها یا حتی سال‌ها روند درمان آن‌ها به طول می‌انجامد.ا

گر پس از مصرف این گاز، علائمی مانند بی‌حسی اندام‌ها، اختلال در راه رفتن، ضعف عضلانی یا کاهش تعادل ایجاد شد، مراجعه سریع به پزشک ضروری است؛ زیرا تشخیص زودهنگام، شانس بهبود را به طور قابل توجهی افزایش می‌دهد.

دکتر روح اله زاهدیان عضو هیات علمی گروه علوم اعصاب دانشکده علوم و فن آوری های نوین پزشکی