وقتی صحبت از بیماری آلزایمر می‌شود، نخستین چیزی که به ذهن بسیاری از افراد می‌رسد، فراموش کردن نام‌ها، قرارها یا اتفاقات اخیر است. اما پژوهش‌های علوم اعصاب نشان می‌دهند که آلزایمر بسیار پیچیده‌تر از یک اختلال ساده حافظه است. فرایندهای زیستی مرتبط با این بیماری می‌توانند سال‌ها و حتی یک دهه یا بیشتر پیش از بروز علائم واضح در مغز آغاز شوند. (NIA)
به همین دلیل، نگاه علمی امروز به آلزایمر تنها بر زمانی که فرد دچار اختلال جدی حافظه شده است متمرکز نیست؛ بلکه پژوهشگران تلاش می‌کنند تغییرات بسیار زودهنگام مغز را شناسایی کنند، زمانی که هنوز عملکرد روزمره فرد تا حد زیادی حفظ شده است.

نخستین تغییرات همیشه با فراموشی آشکار نمی‌شوند
اختلال حافظه یکی از شناخته‌شده‌ترین علائم اولیه آلزایمر است، اما تنها علامت نیست. در برخی افراد، تغییرات اولیه ممکن است در حوزه‌هایی مانند پیدا کردن واژه مناسب، استدلال، قضاوت، توجه، توانایی‌های دیداری ـ فضایی و جهت‌یابی ظاهر شوند. (NIA)
برای مثال، فرد ممکن است بارها در پیدا کردن مسیرهایی که قبلاً به‌خوبی می‌شناخته دچار مشکل شود، در انجام کارهای پیچیده‌ای که قبلاً به‌راحتی انجام می‌داده کندتر شود یا برای بیان یک واژه آشنا بیشتر از گذشته مکث کند.
البته وجود هر یک از این تغییرات به‌تنهایی به معنای ابتلا به آلزایمر نیست. افزایش سن، اختلال خواب، افسردگی، برخی بیماری‌ها و داروها نیز می‌توانند بر عملکرد شناختی تأثیر بگذارند. بنابراین، تشخیص بیماری نیازمند ارزیابی تخصصی است.

مغز پیش از بروز علائم چه اتفاقی را تجربه می‌کند؟
در مراحل بسیار ابتدایی بیماری، تغییرات زیستی در مغز ممکن است پیش از آنکه فرد یا اطرافیانش متوجه اختلال شناختی شوند، آغاز شده باشد. تجمع غیرطبیعی پروتئین‌های بتاآمیلوئید و تاو، اختلال در عملکرد سلول‌های عصبی و از دست رفتن تدریجی ارتباطات بین نورون‌ها از جمله فرایندهایی هستند که در مسیر بیماری مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. آسیب اولیه نیز می‌تواند بخش‌هایی مانند هیپوکامپ و قشر انتورینال را که در شکل‌گیری و بازیابی حافظه نقش مهمی دارند، درگیر کند. (NIA)
این موضوع یک پیام مهم دارد: ممکن است مغز وارد مسیر بیماری شده باشد، در حالی که هنوز زندگی روزمره فرد ظاهراً طبیعی به نظر برسد.

از حافظه تا راه رفتن و رفتار؛ نشانه‌های جدیدتر مورد توجه پژوهشگران
امروزه پژوهشگران تنها به آزمون‌های سنتی حافظه توجه نمی‌کنند. تغییرات ظریف در تصمیم‌گیری، عملکرد اجتماعی و هیجانی، انگیزه، رفتار و حتی برخی عملکردهای روزمره نیز به‌عنوان نشانه‌های بالقوه مراحل اولیه زوال شناختی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. فناوری‌های دیجیتال و روش‌های هوش مصنوعی نیز به‌طور فزاینده‌ای برای شناسایی الگوهای ظریف تغییرات شناختی و رفتاری بررسی می‌شوند. (NIA)
این رویکرد می‌تواند در آینده به جای آنکه تنها بپرسیم «آیا فرد حافظه‌اش را از دست داده است؟»، به ما کمک کند بپرسیم: «آیا الگوی عملکرد مغز و رفتار او نسبت به گذشته تغییر کرده است؟»

آیا می‌توان آلزایمر را قبل از بروز علائم شناسایی کرد؟
یکی از مهم‌ترین پیشرفت‌های سال‌های اخیر، توسعه نشانگرهای زیستی یا Biomarkers است. این نشانگرها می‌توانند اطلاعاتی درباره تغییرات مرتبط با بیماری در مغز یا بدن ارائه دهند.
تصویربرداری‌هایی مانند MRI و PET، بررسی مایع مغزی ـ نخاعی و برخی آزمایش‌های خونی از جمله ابزارهایی هستند که در پژوهش و در برخی شرایط بالینی برای بررسی فرایندهای مرتبط با آلزایمر مورد استفاده قرار می‌گیرند. (NIA)
در سال‌های اخیر، آزمایش‌های خونی مرتبط با پروتئین‌های بیماری آلزایمر، به‌ویژه p-tau217، نیز پیشرفت قابل توجهی داشته‌اند و پژوهش‌ها نشان داده‌اند که برخی از این آزمون‌ها می‌توانند آسیب‌شناسی مرتبط با آلزایمر را حتی پیش از بروز علائم شناسایی کنند. (NIA)
با این حال، یک نکته بسیار مهم وجود دارد: هیچ آزمایش یا علامت منفردی به‌تنهایی به معنای تشخیص قطعی آلزایمر نیست. تفسیر نشانگرهای زیستی باید در کنار علائم، ارزیابی شناختی، سابقه پزشکی و نظر پزشک متخصص انجام شود. (NIA)

چرا تشخیص زودهنگام اهمیت دارد؟
تشخیص زودهنگام فقط به معنای «زودتر فهمیدن بیماری» نیست. شناسایی تغییرات شناختی در مراحل اولیه می‌تواند فرصت بیشتری برای ارزیابی عوامل قابل اصلاح، برنامه‌ریزی مراقبتی، حمایت از خانواده و بررسی گزینه‌های درمانی فراهم کند.
از سوی دیگر، بخش مهمی از پژوهش‌های جدید بر این فرض استوار است که مداخلات مؤثرتر ممکن است زمانی باشند که بیماری هنوز آسیب گسترده و برگشت‌ناپذیر به شبکه‌های عصبی وارد نکرده است. به همین دلیل، توسعه روش‌های تشخیص زودهنگام و نشانگرهای زیستی یکی از محورهای مهم تحقیقات کنونی آلزایمر است. (NIA)

چه زمانی باید تغییرات حافظه و شناخت را جدی گرفت؟
فراموش کردن گهگاه یک نام، قرار یا جای وسیله‌ای معمولاً به‌تنهایی نشانه آلزایمر نیست. آنچه اهمیت بیشتری دارد، تغییر پایدار و پیشرونده نسبت به سطح عملکرد قبلی فرد است؛ به‌خصوص اگر این تغییرات بر زندگی روزمره، تصمیم‌گیری، ارتباط با دیگران یا انجام فعالیت‌های معمول تأثیر بگذارد.
در چنین شرایطی، مراجعه به پزشک و انجام ارزیابی شناختی می‌تواند به مشخص شدن علت کمک کند. تشخیص زودهنگام همچنین این امکان را فراهم می‌کند که علل قابل درمان اختلال شناختی از بیماری‌های نورودژنراتیو تفکیک شوند.

آینده تشخیص آلزایمر؛ از تشخیص دیرهنگام به پیش‌بینی زودهنگام
مسیر تحقیقات آلزایمر به سمت شناسایی بیماری در مراحل هرچه زودتر حرکت می‌کند. ترکیب آزمون‌های شناختی، نشانگرهای خونی، تصویربرداری مغزی، داده‌های دیجیتال و الگوریتم‌های هوش مصنوعی می‌تواند در آینده امکان ارزیابی دقیق‌تر خطر و روند بیماری را فراهم کند. مؤسسه ملی سالمندی آمریکا نیز توسعه الگوریتم‌هایی برای شناسایی آلزایمر پیش‌بالینی و پیش‌بینی احتمال بروز زوال شناختی را از محورهای مهم پژوهشی معرفی کرده است. (NIA)
بنابراین، آلزایمر را نباید صرفاً بیماری‌ای دانست که با فراموشی شدید در سالمندی آغاز می‌شود. این بیماری می‌تواند یک فرایند طولانی و تدریجی باشد که تغییرات آن از سال‌ها قبل در سطح سلولی، شبکه‌های عصبی و عملکرد شناختی آغاز شده است.
شناخت این نشانه‌های زودهنگام به معنای تشخیص خودسرانه بیماری نیست؛ بلکه فرصتی برای افزایش آگاهی، مراجعه به‌موقع و استفاده از ظرفیت‌های رو به رشد علم برای تشخیص و مداخله زودهنگام است.

این مطلب با هدف افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین ارزیابی و تشخیص پزشکی نیست.

دکتر «روح اله زاهدیان» عضو هیات علمی گروه علوم اعصاب دانشکده علوم و فن آوری های نوین پزشکی