پزشکی دقیق؛ چرا یک دارو برای همه بیماران یکسان نیست؟
چرا ممکن است یک دارو برای یک بیمار بسیار مؤثر باشد، اما برای بیمار دیگری اثر کمتری داشته باشد یا حتی عوارض بیشتری ایجاد کند؟

پاسخ این پرسش را می‌توان در تفاوت‌های ژنتیکی، مولکولی و شرایط فردی انسان‌ها جست‌وجو کرد؛ موضوعی که «پزشکی دقیق» تلاش می‌کند با کمک فناوری‌های نوین، آن را بهتر بشناسد.

به گزارش روابط عمومی دانشکده علوم و فناوری‌های نوین پزشکی، سال‌ها تصور می‌شد اگر دو فرد به یک بیماری مبتلا باشند، می‌توان برای هر دو یک درمان مشابه تجویز کرد. اما پیشرفت‌های پزشکی مولکولی و ژنومیک نشان داده است که بدن انسان‌ها حتی در مواجهه با یک بیماری و یک دارو، الزاماً واکنش یکسانی نشان نمی‌دهد.

بدن انسان‌ها یکسان نیست

هر انسان مجموعه‌ای منحصربه‌فرد از ویژگی‌های ژنتیکی، زیستی و محیطی دارد. همین تفاوت‌ها می‌توانند بر نحوه جذب، تجزیه و اثرگذاری برخی داروها در بدن تأثیر بگذارند.

برخی تغییرات ژنتیکی ممکن است باعث شوند یک فرد دارویی را سریع‌تر یا کندتر از فرد دیگری متابولیزه کند. در نتیجه، مقدار دارو در بدن و میزان اثر یا احتمال بروز عوارض آن می‌تواند متفاوت باشد.

البته این موضوع به این معنا نیست که ژنتیک به تنهایی پاسخ بدن به دارو را تعیین می‌کند. سن، وضعیت سلامت، عملکرد کبد و کلیه، سایر داروهای مصرفی، تغذیه و عوامل متعدد دیگر نیز می‌توانند در پاسخ فرد به درمان نقش داشته باشند.

پزشکی دقیق چه می‌گوید؟

پزشکی دقیق رویکردی در پزشکی نوین است که تلاش می‌کند اطلاعات مربوط به ویژگی‌های فردی بیمار را در تشخیص، پیشگیری و انتخاب درمان مورد استفاده قرار دهد.

در این رویکرد، پزشک تنها به نام بیماری توجه نمی‌کند؛ بلکه در شرایطی که شواهد و امکانات لازم وجود داشته باشد، ویژگی‌های ژنتیکی و مولکولی بیماری و سایر عوامل مرتبط با بیمار نیز بررسی می‌شوند.یکی از نمونه‌های مهم کاربرد پزشکی دقیق، سرطان‌شناسی است. برخی تومورها دارای تغییرات مولکولی خاصی هستند که می‌توانند در انتخاب درمان‌های هدفمند نقش داشته باشند. بنابراین، ممکن است دو بیمار با تشخیص کلی مشابه، بر اساس ویژگی‌های مولکولی بیماری خود، گزینه‌های درمانی متفاوتی داشته باشند.

نقش داروشناسی ژنتیکی

یکی از حوزه‌های مرتبط با پزشکی دقیق، فارماکوژنومیک یا داروشناسی ژنتیکی است. این علم بررسی می‌کند که تفاوت‌های ژنتیکی افراد چگونه می‌تواند بر پاسخ آن‌ها به داروها تأثیر بگذارد.شناخت این تفاوت‌ها در برخی شرایط می‌تواند به انتخاب داروی مناسب‌تر یا تعیین مقدار مناسب دارو کمک کند و احتمال بروز برخی عوارض ناخواسته را کاهش دهد.

با این حال، آزمایش ژنتیکی برای انتخاب دارو برای همه افراد ضروری نیست و کاربرد آن به نوع بیماری، دارو و شواهد علمی موجود بستگی دارد. تصمیم‌گیری درباره انجام این آزمایش‌ها باید توسط پزشک یا متخصص مربوطه انجام شود.

فناوری؛ پلی میان ژنتیک و درمان

توالی‌یابی ژنوم، زیست‌شناسی مولکولی، تحلیل داده‌های پزشکی و هوش مصنوعی از جمله فناوری‌هایی هستند که می‌توانند به توسعه پزشکی دقیق کمک کنند.ترکیب این فناوری‌ها به پژوهشگران اجازه می‌دهد اطلاعات پیچیده زیستی را با دقت بیشتری بررسی کنند و ارتباط میان ویژگی‌های مولکولی بیمار و پاسخ به درمان را بهتر بشناسند.با وجود این پیشرفت‌ها، پزشکی دقیق هنوز در حال توسعه است و همه بیماری‌ها یا همه داروها را نمی‌توان بر اساس اطلاعات ژنتیکی شخصی‌سازی کرد.

بدانیم و اقدام کنیم

پزشکی دقیق به ما یادآوری می‌کند که «یک بیماری» لزوماً در بدن همه افراد دقیقاً به یک شکل رفتار نمی‌کند.برای همین، مصرف خودسرانه دارو، تغییر مقدار مصرف یا قطع درمان بر اساس اطلاعاتی که از اینترنت یا شبکه‌های اجتماعی به دست می‌آید، می‌تواند خطرناک باشد.

اقدام کنیم:

داروها را طبق تجویز پزشک مصرف کنیم، سوابق دارویی و بیماری‌های خود را به پزشک اطلاع دهیم و در صورت توصیه متخصص، آزمایش‌های لازم را انجام دهیم.همچنین اگر در خانواده سابقه بیماری‌های ژنتیکی یا واکنش‌های غیرمعمول به برخی داروها وجود دارد، مطرح کردن این موضوع با پزشک می‌تواند اطلاعات مهمی برای تصمیم‌گیری درمانی فراهم کند.
پزشکی دقیق؛ یک قدم به سوی درمان آگاهانه‌ترپزشکی دقیق به دنبال آن است که درمان از یک الگوی کاملاً یکسان برای همه بیماران فاصله بگیرد و در مواردی که شواهد علمی اجازه می‌دهد، ویژگی‌های فردی بیمار را نیز در تصمیم‌گیری پزشکی وارد کند.

دانستن تفاوت‌های بدن انسان‌ها، نخستین گام است؛ اقدام آگاهانه و تصمیم‌گیری در کنار متخصص، گام بعدی برای استفاده درست از دستاوردهای پزشکی نوین است.

دکتر «سعید تقی زاده» عضو هیات علمی گروه زیست فناوری پزشکی دانشکده علوم و فن آوری های نوین پزشکی