بسیاری از مردم می‌دانند که ام اس (MS) می‌تواند مشکلات حرکتی یا بینایی ایجاد کند، اما کمتر کسی از شیوع بالای اختلالات اضطرابی در این بیماران آگاه است. اضطراب در ام اس فقط یک واکنش روانی به تشخیص بیماری نیست؛ بلکه ریشه‌های زیست‌شناختی، عصبی و التهابی عمیقی دارد.

آمار علمی (چه قدر شایع است؟)
· شیوع اختلالات اضطرابی در افراد مبتلا به ام اس حدود ۲۵ تا ۴۰ درصد برآورد می‌شود (در جمعیت عمومی حدود ۷ تا ۱۰ درصد).· این میزان در حدود ۳ تا ۴ برابر جمعیت عادی بالاتر است.· شایع‌ترین انواع: اختلال اضطراب فراگیر (GAD)، اختلال هراس و فوبی اجتماعی.
چرا افراد مبتلا به ام اس اضطراب بیشتری دارند؟ (علل چندعاملی)
۱. علت مستقیم عصبی-التهابی (نقش بیماری در مغز):پلاک‌های التهابی ام اس می‌توانند مستقیماً به نواحی از مغز که تنظیم‌کننده اضطراب هستند (مانند آمیگدال، قشر پیش‌پیشانی و هیپوکامپ) آسیب بزنند. حتی بدون وجود یک عامل استرس‌زای روانی، التهاب سیستم عصبی مرکزی خود می‌تواند تولید نوروترنسمیترهایی مانند سروتونین و گابا را مختل کند و زمینه اضطراب را فراهم آورد.
۲. عدم قطعیت دائمی (عامل روانی-موقعیتی):بیماری ام اس ذاتاً غیرقابل پیش‌بینی است:
· چه زمانی حمله بعدی رخ می‌دهد؟· آیا علائم خفیف امروز، نشانه عود جدی فرداست؟· آیا توانایی انجام کار یا حضانت از فرزندان را از دست خواهم داد؟ این «عدم قطعیت مزمن» یکی از قوی‌ترین محرک‌های اضطراب فراگیر است.
۳. ترس از علائم جسمانی (هراس بیماری):برخی علائم خودمختار (اتونومیک) ام اس مانند تپش قلب، تنگی نفس، لرزش، گرمای ناگهانی یا احساس سبکی سر – که می‌توانند بخشی از خود بیماری باشند – دقیقاً مشابه علائم حمله پانیک هستند. بیمار ممکن است این علائم را اشتباهاً نشانه یک وضعیت تهدیدکننده حیات (مانند حمله قلبی) تفسیر کند و دچار هراس شود.
۴. اضطراب به عنوان پیش‌درآمد عود بیماری:تحقیقات نشان داده‌اند دوره‌های اضطراب شدید کنترل‌نشده می‌توانند سیستم ایمنی را ناپایدار کرده و خطر عود (حمله) ام اس را افزایش دهند.

 بدین ترتیب یک چرخه معیوب شکل می‌گیرد: اضطراب → افزایش التهاب → عود → اضطراب بیشتر.
تفاوت اضطراب طبیعی و اختلال اضطرابی در ام اس
اضطراب طبیعی (واکنشی) اختلال اضطرابیپس از تشخیص یا عود تازه شروع می‌شود حتی در دوره بهبودی کامل بیماری هم وجود داردبا گذشت زمان و تطابق کاهش می‌یابد مزمن و بدون علت مشخص بیرونیمختل کننده جزئی عملکرد روزانه مانع از کار، روابط اجتماعی و انجام درمان
چالش تشخیصی
متأسفانه بسیاری از علائم اضطراب با علائم خود ام اس همپوشانی دارند:
· خستگی (هم در ام اس، هم در اضطراب)· مشکل در تمرکز (هم در اختلال شناختی ناشی از ام اس، هم در اضطراب)· بی‌خوابی (در هر دو شایع است)· لرزش یا تیک عضلانی
در نتیجه، پزشکان گاهی اضطراب شدید را «فقط یک واکنش طبیعی به بیماری» تلقی کرده و درمان نمی‌کنند.
راهکارهای علمی و درمانی مؤثر
درمان دارویی (با احتیاط):
· SSRIها (مثل سرترالین، فلوکستین) مؤثر و نسبتاً بی‌خطر هستند.· از بنزودیازپین‌ها باید بسیار محدود استفاده شود زیرا ممکن است خستگی و اختلال تعادل (که در ام اس شایع است) را تشدید کنند.
روان درمانی:
· CBT (شناختی-رفتاری): قوی‌ترین شواهد اثربخشی را دارد. به بیمار کمک می‌کند افکار فاجعه‌آمیز درباره بیماری را بازسازی کند.· ذهن‌آگاهی (Mindfulness): کاهش استرس مبتنی بر ذهن‌آگاهی (MBSR) برای کنترل اضطراب در ام اس بسیار مفید بوده است.
مداخلات غیردارویی خاص ام اس:
· مدیریت خستگی: پرداختن به خستگی (به عنوان محرک اضطراب) با برنامه‌ریزی استراحت و توانبخشی.· کنترل دما: خنک نگه داشتن بدن (چون گرما هم علائم ام اس و هم احساس تنش را بدتر می‌کند).
پیام نهایی:
اضطراب در ام اس نه ضعف شخصیت است و نه اجتناب‌ناپذیر. این یک عارضه نورولوژیک-روانپزشکی قابل درمان است. افراد مبتلا به ام اس، خانواده‌ها و پزشکان باید:

• اضطراب را به طور سیستماتیک غربالگری کنند حتی در زمان بهبودی بیماری
• درمان ترکیبی (دارویی + روان درمانی + مدیریت علائم فیزیکی) را دنبال کنند.
• بدانند که درمان موفق اضطراب، نه فقط کیفیت زندگی، بلکه احتمالاً سیر بیماری را هم بهبود می‌بخشد.

دکتر خجسته رحیمی جابری گروه علوم اعصاب دانشکده علوم و فن آوری های نوین پزشکی