استرس یکی از واکنش‌های طبیعی بدن انسان در برابر شرایط تهدیدکننده یا چالش‌برانگیز است.

مغز به‌عنوان مرکز اصلی پردازش اطلاعات و کنترل پاسخ‌های فیزیولوژیک، نقش کلیدی در آغاز و تنظیم پاسخ استرسی ایفا می‌کند. این پاسخ در کوتاه‌مدت می‌تواند سازگارانه باشد، اما تداوم آن پیامدهای منفی قابل توجهی برای عملکرد مغز به همراه دارد.پاسخ عصبی–هورمونی مغز به استرس هنگام مواجهه با استرس، مغز با فعال‌سازی سیستم عصبی سمپاتیک و محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال (HPA)، منجر به ترشح هورمون‌هایی مانند آدرنالین و کورتیزول می‌شود. این هورمون‌ها بدن را در وضعیت «هشدار» قرار داده و موجب افزایش ضربان قلب، هوشیاری، تمرکز و سرعت واکنش می‌شوند. چنین پاسخی در شرایط حاد و کوتاه‌مدت برای بقا ضروری و مفید است.

اثرات استرس مزمن بر ساختار و عملکرد مغزدر صورتی که استرس به‌صورت مزمن و طولانی‌مدت ادامه یابد، ترشح مداوم کورتیزول می‌تواند آثار مخربی بر سلول‌های عصبی داشته باشد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که استرس مزمن با کاهش عملکرد بخش‌هایی از مغز مانند:هیپوکامپ (مرتبط با حافظه و یادگیری)قشر پیش‌پیشانی (مرتبط با تصمیم‌گیری و کنترل هیجانات)همراه است. این تغییرات می‌توانند منجر به افت توانایی شناختی، کاهش تمرکز و اختلال در تصمیم‌گیری شوند.

استرس و تعادل شیمیایی مغزاسترس مداوم تعادل انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند سروتونین، دوپامین و نورآدرنالین را بر هم می‌زند. این اختلال شیمیایی زمینه‌ساز بروز علائمی نظیر اضطراب، بی‌قراری، نوسانات خلقی و در موارد شدیدتر، اختلالات روانی مانند افسردگی و اختلالات اضطرابی می‌شود.

تأثیر استرس بر خواب و چرخه معیوب آنیکی از پیامدهای شایع استرس مزمن، کاهش کیفیت و کمیت خواب است. اختلال خواب موجب تضعیف فرآیندهای ترمیمی مغز شده و خود به عاملی برای تشدید استرس و کاهش عملکرد شناختی تبدیل می‌شود. این چرخه معیوب می‌تواند در بلندمدت سلامت روان و مغز را به‌طور جدی تهدید کند.

اهمیت مدیریت استرس در حفظ سلامت مغزمدیریت مؤثر استرس نقش مهمی در پیشگیری از آسیب‌های عصبی و روانی دارد. راهکارهایی مانند:تمرین‌های آرام‌سازی و ذهن‌آگاهی فعالیت بدنی منظم بهبود الگوی خواب تنظیم سبک زندگی دریافت حمایت روانی و اجتماعی می‌توانند به کاهش سطح استرس، تعادل عملکرد مغز و حفظ سلامت شناختی در بلندمدت کمک کنند.

دکتر روح اله زاهدیان عضو هیات علمی گروه علوم اعصاب دانشکده علوم و فن آوری های نوین پزشکی