این روزها در بعضی قهوه‌خانه‌ها و کافه‌ها، کنار قلیان، محصولی با عنوان «اکسیژن» هم دیده می‌شود. اسم آن ممکن است این تصور را ایجاد کند که برای مغز و بدن مفید است، اما از دیدگاه علوم اعصاب، موضوع کمی پیچیده‌تر است.

مغز انسان فقط حدود ۲ درصد وزن بدن را تشکیل می‌دهد، اما نزدیک به ۲۰ درصد اکسیژن بدن را مصرف می‌کند. 
نورون‌ها برای تولید انرژی به اکسیژن وابسته‌اند، اما نکته مهم این است که اگر فرد سالم باشد، میزان اکسیژنی که از طریق تنفس طبیعی دریافت می‌کند، تقریباً به طور کامل نیاز مغز را تأمین می‌کند.

مغز به اکسیژن اضافی نیاز ندارد

بنابراین، استنشاق اکسیژن اضافی در افراد سالم اغلب سبب افزایش عملکرد مغز، تمرکز یا حافظه نمی‌شود.در مقابل، قلیان داستان متفاوتی دارد؛ دود قلیان حاوی مونوکسید کربن است، گازی که با قدرت زیادی به هموگلوبین خون متصل می‌شود و جای اکسیژن را می‌گیرد و نتیجه این است که اکسیژن کمتری به نورون‌های مغز می‌رسد.
از دیدگاه علوم اعصاب، حتی کاهش خفیف اکسیژن‌رسانی می‌تواند روی توجه، سرعت پردازش اطلاعات، تصمیم‌گیری و عملکرد شناختی اثر منفی بگذارد.

فریب «اکسیژن» را نخورید؛ دود قلیان اکسیژن‌رسانی مغز را کاهش می‌دهد

بسیاری از افراد پس از مصرف قلیان، احساس آرامش یا سبکی می‌کنند و این احساس اغلب نشانه «اکسیژن بیشتر» نیست، بلکه بیشتر به دلیل اثر نیکوتین، تغییرات موقتی در جریان خون و کاهش اکسیژن‌رسانی ناشی از مونوکسید کربن است.
مغز این تغییرات را به صورت احساس متفاوت تجربه می‌کند، اما این احساس معادل عملکرد بهتر مغز نیست.
درباره دستگاه‌های موسوم به «اکسیژن» نیز باید دانست که اگر فقط اکسیژن خالص یا هوای غنی از اکسیژن ارائه کنند.شواهد علمی نشان نمی‌دهد که در افراد سالم سبب افزایش قابل توجه حافظه، هوش یا تمرکز شوند.
اگر این دستگاه‌ها همراه با اسانس‌های معطر استفاده شوند، اثر اصلی اغلب مربوط به رایحه و تجربه ذهنی فرد است، نه افزایش واقعی عملکرد نورون‌ها.
از نگاه علوم اعصاب، بهترین راه برای تغذیه مغز همچنان ساده است که شامل خواب کافی، فعالیت بدنی منظم، تغذیه مناسب، کاهش مصرف دخانیات و قلیان و مدیریت استرس می شود.
خلاصه اینکه، مغز به اکسیژن نیاز دارد، اما نه هرچه بیشتر، بهتر.

هشدار علمی: «اکسیژن» کنار قلیان، جایگزین اکسیژن طبیعی نیست و دود قلیان مضر است!
در مقابل، هر عاملی که اکسیژن‌رسانی را مختل کند، مانند دود قلیان، می‌تواند عملکرد شبکه‌های عصبی را کاهش دهد؛ حتی اگر فرد در لحظه احساس متفاوت یا آرامش داشته باشد.
مغز مثل موتور مسابقه است؛ بنزین اضافه قدرتش را بیشتر نمی‌کند، اما اگر مسیر سوخت‌رسانی را با دود و مونوکسید کربن ببندیم، حتی قوی‌ترین موتور هم افت عملکرد پیدا می‌کند.

دکتر «هادی علیقلی»؛ عضو هیأت علمی گروه علوم اعصاب دانشکده علوم و فن آوری های نوین پزشکی شیراز