استرس اکسیداتیو حالتی است که در آن تعادل بین تولید «گونه‌های فعال اکسیژن» (ROS) که مولکول‌های بسیار واکنش‌پذیری هستند و توانایی سیستم دفاعی بدن برای خنثی کردن آنها (آنتی‌اکسیدان‌ها) به هم می‌خورد. گونه‌های فعال اکسیژن به طور طبیعی در فرآیندهای متابولیک سلول تولید می‌شوند و در مقادیر کم حتی برای عملکردهای فیزیولوژیک ضروری هستند، اما وقتی تولید آنها از ظرفیت آنتی‌اکسیدانی سلول پیشی می‌گیرد، آسیب شروع می‌شود. این وضعیت در تخمدان‌ها و تخمک‌ها به ویژه حساسیت بالایی ایجاد می‌کند، زیرا سلول تخمک بر خلاف بسیاری از سلول‌های دیگر بدن، توانایی ترمیم محدودی دارد و برای دهه‌ها در حالت سکون در تخمدان باقی می‌ماند و در این مدت طولانی در معرض تجمع آسیب‌های اکسیداتیو قرار می‌گیرد. در این میان، آنتی‌اکسیدان‌ها به عنوان سپر محافظتی سلول عمل می‌کنند؛ مولکول‌هایی که با خنثی کردن رادیکال‌های آزاد، از تخمک در برابر تخریب محافظت می‌کنند.

رابطه آنتی‌اکسیدان‌ها با باروری مانندً یک «شمشیر دولبه» است. از یک سو، مقادیر کم و کنترل شده گونه‌های فعال اکسیژن برای فرآیندهای طبیعی باروری ضروری هستند. تقریبا تمامی مراحل تولید تخمک تا فرآیند لقاح، همگی نیازمند افزایش گذرای سطح ROS هستند. وجود آنتی‌اکسیدان‌ها به مقدار متعادل ضروری است؛ نه آنقدر کم که آسیب اکسیداتیو مهار نشود و نه آنقدر زیاد که سیگنال‌دهی طبیعی ROS مختل گردد. از سوی دیگر، زمانی که میزان ROS از حد معینی فراتر رود و پاسخ آنتی‌اکسیدانی نتواند آن را مهار کند، این مولکول‌ها به تخمک آسیب می رسانند. رادیکال‌های آزاد به غشای لیپیدی تخمک آسیب می‌زنند (پراکسیداسیون لیپیدی)، پروتئین‌های حیاتی را دناتوره می‌کنند و مهم‌تر از همه، به DNA میتوکندریایی و هسته‌ای تخمک صدمه می‌زنند. با افزایش سن  توانایی طبیعی تخمدان برای مقابله با استرس اکسیداتیو کاهش می‌یابد، در حالی که خود تولید ROS به دلیل افزایش متابولیسم و تجمع میتوکندری‌های ناکارآمد بیشتر می‌شود. مصرف بیش از حد مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی نیز می‌تواند به باروری آسیب بزند. تحقیقات نشان داده‌اند که دوزهای بسیار بالای ویتامین‌هایی مانند C و E که خاصیت آنتی اکسیدانی دارند نه تنها مفید نیستند، بلکه ممکن است فرآیندهای اکسیداتیو ضروری برای بلوغ تخمک و لقاح را مختل کرده و حتی اثرات پرواکسیدانی (تولیدکننده استرس اکسیداتیو) از خود نشان دهند. این همان جنبه سمّیت آنتی‌اکسیدان‌ها است که کمتر به آن پرداخته می‌شود.

پیامدهای استرس اکسیداتیو بر تخمک و باروری زنان متعدد و قابل توجه است. در سطح سلولی، تخمک‌هایی که در معرض استرس اکسیداتیو مزمن قرار دارند، دچار شکستگی  DNA، تجمع محصولات اکسیداسیون پروتئین‌ها و لیپیدها، و اختلال در عملکرد دوک تقسیم میوز می‌شوند. نتیجه این آسیب‌ها، افزایش چشمگیر خطاهای کروموزومی در تخمک است که مستقیماً با افزایش سن مادر ارتباط دارد. در سطح کلینیکی، استرس اکسیداتیو با کاهش ذخیره تخمدانی (کاهش تعداد فولیکول‌های اولیه و افزایش سرعت آترزی یا مرگ برنامه‌ریزی شده فولیکول‌ها)، کاهش میزان باروری طبیعی، افزایش نرخ سقط خودبه‌خودی، و پاسخ ضعیفتر به تحریک تخمدانی در چرخه‌های لقاح آزمایشگاهی همراه است. مطالعات نشان داده‌اند که زنان با سابقه سقط مکرر یا شکست مکرر لانه‌گزینی، اغلب سطوح بالاتری از مارکرهای استرس اکسیداتیو در مایع فولیکولی خود دارند. همچنین در شرایطی مانند سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)، اندومتریوز و ناباروری با علت ناشناخته، نقش استرس اکسیداتیو به عنوان یک عامل بیماری‌زا به اثبات رسیده است. بنابراین رسیدن به تعادل بهینه آنتی‌اکسیدانی در جهت حفظ باروری ضروری است.

بهترین روش جهت دریافت کافی آنتی اکسیدان ها پیروی از یک رژیم غذایی غنی از آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی (نه مکمل‌های دوز بالا) است. ویتامین C به عنوان یک آنتی‌اکسیدان محلول در آب، ویتامین E  به عنوان آنتی‌اکسیدان محلول در چربی که از غشای تخمک محافظت می‌کند از شناخته شده ترین آنتی اکسیدان ها هستند.

کوآنزیم Q10 یکی از قدرتمندترین ترکیبات برای بهبود عملکرد میتوکندری تخمک‌ها و کاهش استرس اکسیداتیو در زنان است، اما مصرف آن نیز باید زیر نظر پزشک و با دوز مناسب باشد. علاوه بر تغذیه، پرهیز از عوامل ایجادکننده استرس اکسیداتیو بسیار اهمیت دارد: سیگار کشیدن ، الکل، آلاینده‌های محیطی، مواد شیمیایی صنعتی مانند بیسفنول A موجود در برخی پلاستیک‌ها، تشعشعات غیرضروری، و استرس روانی مزمن همگی تولید ROS را افزایش می‌دهند.

ورزش منظم اما نه شدید، خواب کافی، مدیریت استرس با تکنیک‌هایی مانند مدیتیشن و یوگا، و مصرف غذاهای ضدالتهابی مانند به بهبود تعادل آنتی‌اکسیدانی بدن کمک می‌کنند. در نهایت، آگاهی از این واقعیت که هم کمبود آنتی‌اکسیدان و هم مصرف بیش از حد آنها می‌تواند مضر باشد، بسیار حیاتی است. یک رژیم غذایی مناسب و متنوع شامل میوه‌ها، سبزیجات، مغزها و دانه‌ها به همراه سبک زندگی سالم، بهترین و ایمن‌ترین راه برای محافظت از تخمک‌ها در برابر استرس اکسیداتیو است، بدون اینکه به سمت سمّیت حرکت کند.

 پیام نهایی این است که در باروری نیز مانند بسیاری از فرآیندهای زیستی، تعادل کلید موفقیت است.

دکتر «سانار علایی» ،عضو هیات علمی گروه بیولوژی تولید مثل دانشکده علوم و فن آوری های نوین پزشکی